اتابک صفری، کارشناسارشد مرمت و احیای بناهای تاریخی به مناسبت سالروز ثبتجهانی پرونده کاروانسراهای ایرانی در یادداشتی نوشت: ثبت جهانی دو کاروانسرای تاریخی فرسفج در شهرستان تویسرکان و تاجآباد(رسولآباد) در شهرستان بهار، یکی از مهمترین رویدادهای میراث فرهنگی استان همدان در سالهای اخیر و گامی مهم در معرفی ظرفیتهای تاریخی و معماری این استان در عرصه بینالمللی است.
این دو بنا در سال ۲۰۲۳ میلادی، در قالب پرونده زنجیرهای «کاروانسراهای ایرانی» در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسیدند. در این شیوه، به جای آنکه یک اثر به صورت منفرد در فهرست جهانی قرار گیرد، مجموعهای از بناهای واجد ارزش و دارای ویژگیهای مشترک، اما با تفاوتهای معماری، تاریخی و جغرافیایی، در قالب یک پرونده واحد معرفی میشوند. پرونده «کاروانسراهای ایرانی» شامل ۵۴ کاروانسرا از ۲۴ استان کشور است که گسترهای از دورههای تاریخی، شیوههای معماری، مصالح و شرایط اقلیمی ایران را نمایندگی میکنند. یونسکو این مجموعه را بازتابدهنده تحول و شبکه گسترده کاروانسراها در ایران طی قرنها و بخشی از میراث راههای تاریخی تجارت و زیارت میداند.
اهمیت این ثبت برای همدان از آن جهت دوچندان است که هر دو کاروانسرا، علاوه بر برخورداری از ارزشهای تاریخی، نمونههایی متفاوت از معماری کاروانسرایی را در غرب ایران به نمایش میگذارند.
فرسفج؛ کاروانسرایی استوار در مسیر غرب
کاروانسرای شاهعباسی فرسفج در شهرستان تویسرکان، از بناهای شاخص دوره صفوی در استان همدان است که در محدوده شهر فرسفج و در مسیر تاریخی ارتباطی غرب کشور قرار گرفته است. بنای کاروانسرا در فاصله سالهای ۱۰۰۶ تا ۱۰۳۸ هجری قمری ساخته شده و حدود چهار هزار مترمربع وسعت دارد.
این بنا دارای پلان مستطیلشکل چهارایوانی است و یکی از شاخصترین ویژگیهای آن، مجموعه برجها و عناصر دفاعی آن است؛ بهگونهای که چهار برج دایرهای در چهار گوشه و سه برج نیمدایره در میانه اضلاع شرقی، غربی و شمالی قرار گرفتهاند. این برجها علاوه بر نقش معماری و زیباییشناختی، کارکرد دیدهبانی و تأمین امنیت کاروان را نیز بر عهده داشتهاند. در قسمت فوقانی برجها نیز آجرکاریهای کنگرهای اجرا شده است.
حیاط مرکزی وسیع، حجرههای متعدد برای استقرار مسافران، ایوانها و فرشاندازها، اصطبلهای متعدد در پیرامون بنا و فضاهایی برای نگهداری علوفه، نشان میدهد که فرسفج صرفاً یک بنای اقامتی نبوده، بلکه یک مجموعه کامل برای توقف، استراحت، نگهداری چهارپایان و تأمین نیازهای کاروانها بوده است.
دیوارهای قطور و پوششهای طاقضربی آجری نیز از دیگر ویژگیهای معماری این بناست که استحکام و سازگاری آن را با شرایط اقلیمی و الزامات امنیتی مسیرهای تاریخی نشان میدهد.
تاجآباد؛ کاروانسرایی متفاوت با پلان مدور
در سوی دیگر استان، در روستای تاجآباد شهرستان بهار، کاروانسرای تاجآباد یا رسولآباد قرار دارد؛ بنایی که مهمترین ویژگی آن، پلان مدور آن است؛ ویژگیای که در میان کاروانسراهای ایران بسیار کمنظیر و در منطقه غرب کشور شاخص است.
تاجآباد در مسیر تاریخی همدان ـ کرمانشاه و مسیر عبور زائران عتبات قرار داشته و در گذشته علاوه بر نقش اقامتی، کارکرد رباط و محل نگهداری چهارپایان را نیز ایفا میکرده است. بنا دارای ۲۶ حجره، حیاط سنگفرش و دو حلقه چاه آب بوده و ورودی آن در جبهه شرقی با طاقنماهای تزئینی و درِ چوبی تعریف شده است. آجر قرمز و ساروج از مصالح اصلی بهکاررفته در بنا هستند.
آنچه تاجآباد را از بسیاری از کاروانسراهای ایران متمایز میکند، همین سازمان فضایی متفاوت و هندسه مدور آن است؛ الگویی که در کنار موقعیت آن در یکی از مسیرهای مهم ارتباطی غرب کشور، ارزش معماری و تاریخی ویژهای به این بنا بخشیده است.
ثبت جهانی؛ پایان راه نیست، آغاز یک مسئولیت است
ثبت جهانی این دو کاروانسرا را نباید پایان مسیر حفاظت از آنها دانست؛ بلکه این رویداد، آغاز مرحلهای مهمتر برای حفاظت، مرمت، احیا و بهرهبرداری پایدار از این آثار است.
در همین راستا، هر دو کاروانسرای فرسفج و تاجآباد از طریق صندوق توسعه، احیاء و بهره برداری از بناهای تاریخی و فرهنگی کشور به سرمایهگذار و بهرهبردار بخش خصوصی واگذار شدهاند و پس از طی مراحل تهیه و تصویب طرح مرمت و انجام عملیات مرمتی، با رعایت ضوابط حفاظتی و الزامات میراث جهانی، در کاربریهای متناسب احیا خواهند شد.
این رویکرد میتواند نقطه اتصال میان حفاظت از میراث فرهنگی و توسعه گردشگری باشد؛ به این معنا که بناهای تاریخی نه به عنوان آثار منفعل و صرفاً قابل بازدید، بلکه به عنوان سرمایههایی زنده در چرخه اقتصاد فرهنگ و گردشگری قرار گیرند.
فرسفج میتواند بار دیگر در مسیر تاریخی غرب، نقش یک مقصد گردشگری فرهنگی را ایفا کند و تاجآباد نیز با تکیه بر معماری کمنظیر مدور خود، ظرفیت آن را دارد که به یکی از مقاصد شاخص گردشگری تاریخی و روستایی استان تبدیل شود.
ثبت جهانی این دو بنا، در حقیقت ثبت بخشی از هویت تاریخی همدان در شبکه بزرگ راههای ایران است؛ شبکهای که در آن کاروانسراها تنها محل توقف مسافران نبودند، بلکه محل پیوند انسانها، فرهنگها، تجارت، زیارت و تبادل اندیشهها بودند.
امروز، مسئولیت ما این است که این میراث را از «ثبت جهانی» به «زندگی دوباره» برسانیم؛ از آجر و طاق و حجره، مقصدی برای گردشگر بسازیم و از یک عنوان جهانی، فرصتی برای حفاظت، اشتغال، رونق جوامع محلی و توسعه گردشگری استان همدان خلق کنیم.
انتهای پیام/
نظر شما